Багшлах урлагийн гурван үе шат
Хамгийн анх заасан хичээлээ би мартдаггүй. Коллежийн физикийн лабораторид багшийн туслахаар ажиллаж байлаа. Хөгжилтэй, бас сонин үе байсан шүү. Оюутнуудтай насны зөрүү бага ч хичээлийг удирдах хариуцлага миний нуруун дээр ирсэн юм. Тэр үеэс хойш олон жил өнгөрчээ.
Он жил өнгөрөх тусам шинжлэх ухааны хичээл заах арга барил минь өөрчлөгдсөн. Заримдаа анх хэрэглэж байсан аргадаа буцах шаардлага ч гарна. Багш нар туршлага хуримтлуулж, шинэ чадвар эзэмшин хувьсдагаараа Pokemon-той төстэй юм шиг санагддаг. Энэ олон жилийн туршлагаа эргэн харахад багшийн хөгжилд гурван үе шат ажиглагддаг.
1-р шат: Бэлэн агуулгыг дамжуулах
Багшийн туслахаар ажиллаж эхлэхдээ би өгсөн материалыг оюутнуудад шууд дамжуулдаг байлаа. Заавар байвал уншиж өгнө. Лекцээ сурах бичгийн дарааллаар бэлдэнэ. Хэвлэн нийтлэгчийн PowerPoint танилцуулгад тэмдэглэл байвал түүнийг ашиглана.
Энэ шатанд багш бэлэн агуулгыг тайлбарлан хүргэдэг. Үүнийг муу арга гэж шууд дүгнэж болохгүй. Зарим нөхцөлд бэлэн материал ашиглах хэрэгтэй болдог. Тухайлбал, шинжлэх ухааны чиглэлээр суралцдаггүй оюутнуудад астрономийн хичээл заах даалгавар авч, бэлтгэхэд ганц долоо хоног үлдсэн бол бэлэн танилцуулгыг хичээлдээ тохируулан засах нь боломжийн эхлэл байж болно.
2-р шат: Өөрийн агуулгыг бүтээх
Сурах бичиг хичээлийн хэрэгцээг бүрэн хангахгүй үед өөрийн агуулгыг бүтээх шаардлага гарна. Номын материалыг шууд давтахын оронд дараалал, тайлбар, жишээг өөрчилж эхэлдэг. Жишээлбэл:
- Сэдвийн дарааллыг өөрчлөх. Физикт кинематикийн өмнө хүчний тухай авч үзэж болно.
- Тэгшитгэлийг өөр хэлбэрээр бичиж, утгыг нь ойлгуулах тайлбар нэмэх.
- Тэмдэглэгээг хичээлдээ нийцүүлэх. Векторыг тод үсгээр эсвэл дээр нь сум тавьж тэмдэглэж болно.
- g-г зөвхөн чөлөөт уналтын хурдатгал гэж тайлбарлахын оронд нэгж масст үйлчлэх таталцлын хүчний хэмжээгээр, Н/кг нэгжтэй авч үзэх.
- Тухайн сэдэвт тохирсон, өөрийн жишээтэй PowerPoint танилцуулга бэлтгэх.
Эдгээр нь цөөн жишээ. Хичээлээ өөрийн болгох олон арга бий. Өөрийн сурах бичгийг бичиж болно. Эсвэл нэг номын дарааллыг дагахгүйгээр өөрийн тэмдэглэл, дасгал, танилцуулгыг ашиглаж болно.
Ихэнх багш материалыг бага багаар шинэчилдэг. Харин сэдвээ гүнзгий мэддэг, туршлагатай багш агуулгаа бэлтгэхдээ өөрийн гэсэн өнгө аяс, тайлбарлах арга барилтай болдог. Гэхдээ сайн материалтай байх нь суралцах үйл явцын бүх асуудлыг шийддэггүй.
3-р шат: Суралцагчийн үйлдэлд төвлөрөх
Энэ шатанд бид өөрсдийн таамаглалд эргэлзэж эхэлнэ. Хичээлээ хэчнээн сайн бэлдсэн ч зарим оюутан ойлгоогүй хэвээр байдаг. Материал л хангалттай сайн байвал хүн бүр ойлгоно гэж боддог байсан бол одоо өөр асуулт тавина: оюутнууд үнэхээр юу ойлгосон бэ?
Суралцах үйл явц үргэлж шулуун, эмх цэгцтэй байдаггүй. Заримдаа будилна, бухимдана, нэг ойлголтод дахин дахин эргэж очно. Үүнийг анзаарах нь багшлах арга барилаа өөрөөр харах эхлэл болдог.
Тайлбар ойлгомжтой байхад яагаад алдаа гардаг вэ?
Физикийн суурь ойлголтуудын нэг нь хүч ба хөдөлгөөний холбоо. Ньютоны хоёрдугаар хуулиар биед үйлчлэх гадаад хүчнүүдийн вектор нийлбэр нь масс ба хурдатгалын үржвэртэй тэнцэнэ: ΣF = ma. Энд ганц хүчийг бус, бүх гадаад хүчний нийлбэрийг авч үзнэ.
Томьёонд m нь биеийн масс, a нь хурдатгал юм. Харин ΣF нь тухайн биед үйлчлэх гадаад хүчнүүдийн нийлбэрийг илэрхийлнэ.
Үүнийг үзүүлэхийн тулд үрэлт багатай гадаргуу дээр тэргийг тогтмол хүчээр түлхэж, хурд нь нэмэгдэж байгааг харуулж болно. Дараа нь түлхэхээ болиход, бусад хүчний нөлөөг үл тооцвол тэрэг тогтмол хурдтай явна. Дээш шидсэн бөмбөг ч таталцлын хүчний нөлөөгөөр удааширдаг. Оюутнууд жишээг хараад ойлгосон мэт толгой дохино.
Тэгээд нэг асуулт асууя. Гадаад хүчний нөлөөг үл тооцож болох сансарт хөлөг хөдөлгүүрээ 30 секунд ажиллуулж хурдаа нэмсэн гэж бодъё. Хөдөлгүүр унтарсны дараа юу болох вэ? Зарим оюутан хүч үйлчлэхээ больсон тул хөлөг явсаар зогсоно гэж хариулж магадгүй. Гэтэл нийлбэр гадаад хүч тэг бол хөлөг тогтмол хурдтай хөдөлнө.
Ийм хариулт гарлаа гээд багш, оюутны аль нэгийг шууд буруутгах хэрэггүй. Өмнөх төсөөллөө өөрчлөхөд хугацаа, дасгал, ярилцлага шаардлагатай байдаг. Багш үүнийг анзаарч, оюутны бодож буйг ойлгохыг хичээх үед гуравдугаар шат руу шилжиж эхэлнэ.
Оюутнууд өөрсдөө юу хийх вэ?
Энд багш юу ярих вэ гэдгээс гадна оюутнууд юу хийх вэ гэдэг нь гол болно. Суралцагч төвтэй хичээлд дараах үйл ажиллагааг ашиглаж болно:
- Богино хугацаанд бодлого бодох. Оюутнууд багаар ажиллаж, таван минут тутамд хамтрагчаа сольж бодолтоо харьцуулна.
- Кинематикийн графиктай картуудыг ангилах. Ангилах зарчмаа оюутнууд өөрсдөө сонгож, яагаад тэгж бүлэглэснээ тайлбарлана.
- Сонгох хариулттай асуултад хариулж, өөр өөр хариултын үндэслэлийг ангиараа хэлэлцэх.
- Алдааг олох тоглоом. Баг бүр бодолтдоо зориуд нэг алдаа оруулж самбарт тайлбарлана. Бусад баг алдааг нь олж, зөв хувилбарыг санал болгоно.
Эдгээр үйл ажиллагаа бүгд суралцагчийн үйлдэлд төвлөрдөг. Багш тайлбарлаж өгч чадна. Харин ойлголтыг өөрийн болгохын тулд оюутан өөрөө бодож, туршиж, асууж, тайлбарлах хэрэгтэй.
Тэгвэл гуравдугаар шатанд хүрэхэд бүх зүйл амархан болох уу? Тийм байсан ч болоосой. Оюутнуудад илүү их оролцоо өгөхөд хичээл төлөвлөснөөр явахгүй үе бий. Заримдаа хэцүү, заримдаа гайхалтай. Багшийн ажил ч энэ явцад суралцсаар байдаг.
Дөрөвдүгээр шат бий болов уу? Магадгүй би хараахан тэр түвшинд хүрээгүй байх.
Рэт Аллэйн (Rhett Allain)-ы багшлах туршлагын тухай нийтлэлийн Монгол орчуулгыг найруулан хүргэв.
Редакцын тайлбар
Ньютоны хоёрдугаар хуулийн тайлбарыг нийлбэр гадаад хүчээр тодруулж засав. Эх сурвалж ↗